بی‌قراری و حواس‌پرتی کودک؛ چه زمانی برای ارزیابی بیش‌فعالی مراجعه کنیم؟
«مدام از جایش بلند می‌شود»، «تکالیفش را نیمه‌کاره رها می‌کند»، «انگار حرف‌هایم را نمی‌شنود». این‌ها نگرانی‌های آشنای بسیاری از والدین هستند؛ نگرانی‌هایی که گاهی با یک سؤال همراه می‌شوند: آیا فرزند من فقط پرانرژی است یا باید برای بررسی بیش‌فعالی مراجعه کنیم؟
پاسخ را نمی‌توان از روی یک رفتار یا مقایسه کودک با خواهر و برادرش پیدا کرد. آنچه اهمیت دارد، تناسب رفتار با سن کودک، تکرار آن در موقعیت‌های مختلف و تأثیری است که بر یادگیری و روابط روزمره می‌گذارد. ارزیابی تخصصی کمک می‌کند علت این دشواری‌ها روشن شود و خانواده مسیر مناسب‌تری برای حمایت از کودک پیدا کند.
هر کودک پرتحرکی بیش‌فعال نیست
تحرک، کنجکاوی و دشواری در صبر کردن، به‌ویژه در سنین پایین، می‌تواند بخشی از رشد کودک باشد. از طرف دیگر، اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی یا ADHD همیشه با دویدن و جنب‌وجوش زیاد دیده نمی‌شود؛ بعضی کودکان بیشتر با بی‌دقتی، فراموش‌کاری و دشواری در سامان‌دادن کارها مواجه‌اند.
برای مثال، کودکی ممکن است آرام روی صندلی بنشیند، اما مرتب وسایل مدرسه‌اش را گم کند، دستورهای چندمرحله‌ای را دنبال نکند یا برای تمام‌کردن فعالیت‌های روزمره به یادآوری‌های مکرر نیاز داشته باشد. بنابراین، آرام‌بودن ظاهری به‌تنهایی برای کنارگذاشتن احتمال ADHD کافی نیست.
چه زمانی بهتر است مراجعه کنیم؟
زمانی که بی‌قراری یا حواس‌پرتی به مشکلی تکرارشونده در زندگی کودک تبدیل می‌شود، گفت‌وگو با متخصص ارزش دارد. افت عملکرد در مدرسه، دشواری مداوم در انجام کارهای روزانه یا مشکل در ارتباط با همسالان، از موضوعاتی هستند که باید هنگام مراجعه مطرح شوند.
در بررسی تشخیصی ADHD، متخصص به چند ویژگی توجه می‌کند: نشانه‌ها با سطح رشد کودک تناسب نداشته باشند، دست‌کم شش ماه ادامه پیدا کرده باشند، در بیش از یک محیط دیده شوند و عملکرد کودک را مختل کنند. همچنین، بخشی از نشانه‌ها باید پیش از ۱۲سالگی وجود داشته باشد. این معیارها ابزار تشخیص تخصصی‌اند؛ لازم نیست برای مطرح‌کردن نگرانی یا دریافت کمک، شش ماه صبر کنید.
بهتر است هنگام مراجعه، به‌جای توصیف کلی «خیلی شیطنت می‌کند»، نمونه‌های مشخصی ارائه دهید؛ مثلاً توضیح دهید کودک هنگام انجام تکلیف چه رفتاری دارد، چند بار به یادآوری نیاز پیدا می‌کند و معلم چه مشاهداتی داشته است.
حواس‌پرتی همیشه به معنای ADHD نیست
کم‌خوابی، اضطراب، برخی مشکلات یادگیری و مشکلات بینایی یا شنوایی می‌توانند با نشانه‌هایی شبیه نقص توجه همراه باشند. به همین دلیل، نسبت‌دادن تمام دشواری‌های کودک به بیش‌فعالی ممکن است شناخت علت اصلی را به تأخیر بیندازد.
برای نمونه، کودکی که توضیحات معلم را به‌خوبی نمی‌شنود، ممکن است بی‌توجه به نظر برسد. همچنین، دشواری در یادگیری می‌تواند انجام تکالیف را برای کودک خسته‌کننده کند. ارزیابی جامع برای بررسی این احتمال‌ها و شناسایی مشکلات همراه اهمیت دارد.
ارزیابی بیش‌فعالی چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص ADHD با یک تست کوتاه یا مشاهده چند دقیقه‌ای قطعی نمی‌شود. روند بررسی معمولاً شامل گفت‌وگو درباره سابقه رشد و سلامت کودک، دریافت اطلاعات از والدین و معلم و استفاده از پرسش‌نامه‌های استاندارد است. متخصص بر اساس نیاز کودک، معاینه یا بررسی‌های تکمیلی را نیز پیشنهاد می‌کند.
گزارش مدرسه اهمیت دارد، زیرا ممکن است رفتار کودک در خانه و کلاس متفاوت باشد. اطلاعات چند محیط کمک می‌کند تصویر دقیق‌تری از توانایی‌ها و دشواری‌های او شکل بگیرد. نتیجه یک پرسش‌نامه اینترنتی به‌تنهایی جای این روند را نمی‌گیرد.
برای آمادگی بیشتر، والدین می‌توانند پیش از جلسه این اطلاعات را یادداشت کنند:
-
رفتارهای نگران‌کننده و زمان تقریبی شروع آن‌ها؛
-
موقعیت‌هایی که مشکل بیشتر یا کمتر دیده می‌شود؛
-
برنامه خواب و دشواری‌های روزمره کودک؛
-
مشاهدات معلم یا مربی؛
-
سوابق پزشکی، داروهای مصرفی و ارزیابی‌های قبلی.
آیا مراجعه به معنای شروع دارو است؟
مراجعه برای ارزیابی، به معنای تشخیص قطعی بیش‌فعالی یا تجویز حتمی دارو نیست. ابتدا باید مشخص شود کودک با چه دشواری‌هایی روبه‌رو است و چه حمایتی نیاز دارد.
اگر ADHD تشخیص داده شود، برنامه درمان با توجه به سن، شدت مشکلات و شرایط کودک تنظیم می‌شود. آموزش والدین در مدیریت رفتار، همکاری مدرسه و در صورت نیاز دارودرمانی، از اجزای درمان هستند. برای کودکان زیر شش سال، آموزش والدین در مدیریت رفتار، رویکرد خط اول توصیه‌شده پیش از امتحان‌کردن دارو است. تصمیم درباره دارو نیز باید با پزشک انجام شود.
برای دریافت راهنمایی از کجا شروع کنیم؟
نخستین قدم می‌تواند گفت‌وگو با پزشک کودک یا متخصص سلامت روان دارای صلاحیت در ارزیابی ADHD باشد. هنگام انتخاب مرکز نیز بهتر است درباره تخصص ارزیاب، نحوه دریافت گزارش مدرسه و شیوه توضیح نتایج به خانواده سؤال کنید.
برای خانواده‌هایی که در تهران به دنبال آشنایی با خدمات توانبخشی کودکان هستند، کلینیک توانبخشی تهران در وب‌سایت خود خدماتی مانند کاردرمانی، گفتاردرمانی، بازی‌درمانی و رفتاردرمانیرا معرفی کرده است. بر اساس اطلاعات همین وب‌سایت، مجموعه در شرق و غرب تهران فعالیت دارد. برای اطلاع از خدمات مرتبط با نیاز فرزندتان و نحوه مراجعه، می‌توانید از راه‌های ارتباطی درج‌شده در سایت استفاده کنید.
اگر بی‌قراری و حواس‌پرتی، یادگیری یا روابط روزمره فرزندتان را دشوار کرده است، نگرانی خود را با متخصص در میان بگذارید. هدف ارزیابی، شناخت بهتر نیازهای کودک و پیدا‌کردن راهی است که انجام کارهای روزانه را برای او و خانواده آسان‌تر کند.